Bilinçli İnternet Kullanımı: 10 Kural ve Kompozisyon Planı

Bilinçli internet kullanımı, interneti ne için ve ne kadar kullandığını bilerek, kişisel bilgini, zamanını ve başkalarının haklarını koruyarak kullanmaktır. Bilinçli kullanıcı paylaşmadan önce düşünür, okuduğunu doğrular, hesabını korur ve ekranı ne zaman bırakacağını bilir. Bu yazıda kaynaklı 10 kural, kompozisyon planı, tez cümleleri, sınıfına uygun örnek paragraflar ve broşür ya da pano için kısa metinler var.

Bilinçli internet kullanımı ne demek?

Bilinçli internet kullanımı, internete ne zaman, neden ve nasıl girdiğinin farkında olmaktır. Amaç interneti yasaklamak değil, kontrolü elinde tutmaktır. Konuyu dört boyutta düşünebilirsin. Her boyut kompozisyonda bir paragraf, sunumda bir slayt olur.

Bilinçsiz kullanım çoğu zaman tek bir büyük hata değildir. Küçük alışkanlıkların toplamıdır: gece yatakta açık kalan telefon, her sitede aynı parola, kaynağına bakılmadan iletilen bir mesaj.

Bilinçli internet kullanımı için 10 kural

Kurallar ilkokuldan liseye herkes için geçerli. Her birinin altında nedeni ve dayanağı var. Ödevin için istediğin kadarını seç.

1. Kişisel bilgini paylaşmadan önce düşün. Adın soyadın, okulun, adresin, telefon numaran ve kimlik numaran kişisel veridir. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kişisel veriyi "kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgi" diye tanımlar. Tek tek zararsız görünen bilgiler birleşince seni bulmayı kolaylaştırır. İnternette bıraktığın izleri dijital ayak izi rehberinde görebilirsin.

1. Fotoğrafın arka planına bak. Okul tabelası, forma arması, servis plakası ya da pencereden görünen bina nerede olduğunu söyler. Telefonla çekilen fotoğraf, dosyanın içinde çekildiği yerin konumunu da taşıyabilir. Silme yolu fotoğraftan konum bilgisi silme yazısında.

1. Her hesaba ayrı ve uzun bir parola koy. ABD'nin siber güvenlik ajansı CISA, parolanın en az 16 karakter olmasını, her hesapta farklı olmasını ve bir parola yöneticisinde saklanmasını öneriyor. Birbiriyle ilgisiz 4-7 kelimeden oluşan bir parola cümlesi de akılda kalır. Ayrıntılar parola güvenliği rehberinde.

1. İki adımlı doğrulamayı aç, gelen kodu kimseye verme. Parolan çalınsa bile ikinci adım hesabını korur. CISA da çok faktörlü doğrulamayı dört temel önlemden biri sayar. Kodu isteyen kişi tanıdığın biri gibi görünse bile verme. Hangi yöntemin daha güçlü olduğunu iki adımlı doğrulama yazısında bulabilirsin.

1. Bağlantıya tıklamadan önce göndereni kontrol et. "Hediye kazandın" ya da "hesabın kapanacak" diye acele ettiren mesaj oltalamanın klasik dilidir. Adres çubuğundaki alan adına bak, emin değilsen bağlantıyı açma. Zararlı bağlantıyı USOM'a bildir. İhbar süreçleri artık Siber Güvenlik Başkanlığının sitesinden yürüyor. Oltalama işaretlerini phishing rehberinde okuyabilir, Olta oyununda deneyebilirsin.

1. Telefonunu ve uygulamalarını güncel tut. Güncellemeler yalnız yeni özellik getirmez, bilinen güvenlik açıklarını da kapatır. CISA yazılım güncellemeyi dört temel önlem arasında sayar. Otomatik güncellemeyi aç, uygulamaları yalnız resmî mağazadan indir.

1. Paylaşmadan önce doğrula. Bir haberi iletmeden önce kimin yazdığına, tarihine ve başka güvenilir yerlerde geçip geçmediğine bak. Şüpheli bir fotoğrafı Google'ın görselle arama özelliğiyle arayıp başka hangi sitelerde geçtiğine bak. Eski bir olayın fotoğrafı yeni bir haber gibi dolaşabilir. Yapay zekâ işi görseller için yapay zekâ fotoğrafı nasıl anlaşılır yazısına bak.

1. Yapay zekânın cevabını kaynağından kontrol et. OpenAI'ın yardım sayfası, ChatGPT'nin kendinden emin görünse bile yanlış bilgi verebileceğini, alıntı ve kaynak uydurabileceğini yazıyor. Yapay zekâyı fikir bulmak ya da yazını kontrol ettirmek için kullan, ödevini ona yazdırma. Öğretmenlerin tespit araçlarına nasıl baktığını Turnitin yazısında anlattık.

1. Yazmadan önce "Bunu yüz yüze de söyler miydim?" diye sor. Ekran görüntüsü alınan bir yorum, sen silsen de kalabilir. Alay eden gruba katılmamak ve zorbalığı yaymamak da bilinçli kullanımdır. UNICEF, zorbalığa uğrayan birine kanıtı saklamasını, kişiyi engelleyip platforma bildirmesini ve güvendiği bir yetişkine anlatmasını önerir. Ayrıntılar siber zorbalık rehberinde.

1. Süreni sen yönet. iPhone'da Ekran Süresi, Android'de Dijital Denge hangi uygulamada ne kadar kaldığını gösterir. İkisiyle de uygulamalara günlük sınır koyabilirsin. Android'in Dijital Denge sayfası belirlediğin saatlerde kendiliğinden açılan Uyku Vakti modunu da anlatır. Amerikan Pediatri Akademisi yemek masasını, ödev saatini ve yatmadan önceki zamanı ekransız bırakmayı önerir.

Okul broşürlerinde yaşa göre dakika veren tablolar görebilirsin. Kaynağını bulamadığın bir sayıyı ödevine yazma. Dünya Sağlık Örgütünün 2019 önerisi yalnız 5 yaş altını kapsar: 2-4 yaş için hareketsiz ekran süresi en çok 1 saat olmalı, daha azı daha iyi. Amerikan Pediatri Akademisi ise daha büyük çocuklar için sabit bir saat vermez, her aileye kendi medya planını yapmayı önerir.

Bilinçli internet kullanımı kompozisyonu nasıl planlanır?

Kompozisyon üç bölümden oluşur: giriş, gelişme ve sonuç. Aşağıdaki plan hangi bölüme ne koyacağını gösterir. Öğretmenin bir uzunluk verdiyse onun ölçüsüne uy.

Öğretmenin uzunluk belirtmediyse şu ölçü iş görür:

• İlkokul: Üç paragraf. Giriş, tek bir gelişme paragrafı ve sonuç.
• Ortaokul: Dört ya da beş paragraf. Gelişmede iki ya da üç fikir.
• Lise: Beş paragraf ve bir karşı görüş. Bir kaynak göstermek metni güçlendirir.

Oltalama, iki adımlı doğrulama gibi terimleri doğru kullanmak için siber güvenlik sözlüğüne bak.

Atasözü ya da özlü söz kullanmak istersen konuya uyanlar var. TDK sözlüğünde yer alan "Vakit nakittir" zaman paragrafına, "Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır" saygılı iletişim paragrafına, "Bin bilsen de bir bilene danış" bir büyüğe danışmayı anlattığın paragrafa uyar. "Ağaç yaşken eğilir" ise insanın küçük yaşta kolay eğitildiğini söyler ve alışkanlık paragrafına uyar. İnternette ünlü birine mal edilen bir sözün kaynağını bulamazsan kullanma. Bu da bilinçli internet kullanımıdır.

Tez cümlesi nasıl yazılır? 5 örnek

Tez cümlesi, kompozisyonun neyi savunduğunu tek cümlede söyler ve genellikle girişin son cümlesidir. Birini seç, kendi sözcüklerinle değiştir.

1. "İnternet bir araçtır ve onu ne zaman, neden kullandığıma ben karar vermeliyim." (Zaman ve kontrol için.)
2. "İnternette güvenliğimi korumanın yolu yasaklardan çok kendi alışkanlıklarımdan geçer." (Parola ve oltalama için.)
3. "Paylaştığım her bilgi benden bir iz bırakır, bu yüzden göndermeden önce düşünmeliyim." (Kişisel bilgi ve fotoğraf için.)
4. "Doğruluğunu kontrol etmediğim bir haberi paylaşırsam yalanın yayılmasına ortak olurum." (Doğrulama ve yapay zekâ için.)
5. "Ekranda geçirdiğim süreyi ben yönetmezsem uygulamalar benim yerime yönetir." (Ekran süresi ve uyku için.)

Sınıf düzeyine göre kısa örnek paragraflar

Aşağıdaki paragraflar birer örnektir, kompozisyonun tamamı değildir. Öğretmenin hazır metni kolayca fark eder. Paragrafın yapısına bak, sonra kendi örneğinle yeniden yaz.

İlkokul için giriş paragrafı. Tabletimle çizgi film izlemeyi, oyun oynamayı ve ödevlerime bakmayı seviyorum. Ama internette gördüğüm her şey doğru değil, yazan herkes de iyi niyetli değil. Bu yüzden adımı, okulumu ve evimin adresini kimseye yazmıyorum. Bence bilinçli internet kullanımı, interneti dikkatli ve ölçülü kullanmaktır.

Ortaokul için gelişme paragrafı. İnternetin en sessiz tehlikelerinden biri, bize ait bilgilerin farkında olmadan dağılmasıdır. Okul formasıyla çekilmiş bir fotoğrafın arkasında okul tabelası görünüyorsa, hiç tanımadığımız biri hangi okulda okuduğumuzu öğrenebilir. Üstelik fotoğraf bir kez paylaşıldıktan sonra kimin kaydettiğini bilemeyiz. Bu yüzden paylaşmadan önce arka plana bakmak, bilinçli internet kullanımının en kolay adımlarından biridir.

Lise için karşı görüş paragrafı. Bazıları gençleri korumanın en kolay yolunun interneti yasaklamak olduğunu düşünüyor. Yasak kısa sürede işe yarayabilir, ama bir gün kalkar ve genç, hiçbir alışkanlık edinmeden internetle baş başa kalır. Oysa her hesaba ayrı parola koymak, bağlantıya tıklamadan önce adresi kontrol etmek ve ekran süresini kendi ayarlamak, yasak bittiğinde de süren becerilerdir. Bu yüzden bence çözüm yasaklamak değil, doğru kullanmayı öğretmektir.

Kompozisyonunu kendine ait kılmanın en kolay yolu kendi verini kullanmaktır:

1. Telefonundaki Ekran Süresi ya da Dijital Denge ekranını aç. Geçen haftanın günlük ortalamasını ve en çok kullandığın uygulamayı not al.
2. Bu sayıyı girişe ya da gelişmeye yaz: "Geçen hafta günde ortalama ... saat ekrana bakmışım."
3. Ailenden birine ya da bir öğretmenine internette yaşadığı bir sorunu sor, izin alarak gelişmede anlat.
4. Metni yüksek sesle oku. Senin ağzından çıkmayacak bir cümle varsa değiştir.

Sunum, broşür ya da pano için ne hazırlamalı?

Sunumda her slayta bir kural ve bir örnek koy. Hazır bir slayt akışı için siber güvenlik sunumu taslağına, afiş fikirleri için siber güvenlik afişi yazısına bak. Broşür, pano ya da afiş için kuralları kısa sloganlara çevirebilirsin:

Pano için bir düzen önerisi: ortaya başlık, çevresine on kural kartı, bir köşeye "Doğru mu, yanlış mı?" sorusu, en alta da kötü bir şeyle karşılaşınca yapılacaklar. Şubattaki Güvenli İnternet Günü için okul etkinlikleri listesine göz at.

İnternette kötü bir şeyle karşılaşırsan ne yapmalısın?

Sakin kal ve şu sırayı izle:

1. Cevap verme, ekran görüntüsü al. Mesajı, kullanıcı adını ve tarihi kaydet.
2. Engelle ve bildir. Kişiyi engelle, paylaşımı uygulamanın bildir düğmesiyle platforma bildir.
3. Güvendiğin bir yetişkine anlat. Annen, baban, bir öğretmenin ya da rehber öğretmenin olabilir.
4. Zararlı bağlantıyı bildir. Sahte site ve oltalama bağlantısı USOM'a bildirilir.
5. Para çıktıysa hızlı davran. Ailen bankayı resmî müşteri hizmetleri numarasından arar, kartı kapattırır ve işleme itiraz eder. Kayıtları ve ekran görüntülerini saklayıp en yakın polis merkezine, jandarmaya ya da Cumhuriyet Başsavcılığına şikâyette bulunursunuz.
6. Tehlike varsa 112'yi ara. Seni tehdit eden ya da buluşmaya zorlayan biri varsa bekleme.

Aileler için bir not: BTK'nın Güvenli İnternet Hizmeti ücretsizdir. Çocuk profilinde yalnız çocuklara uygun görülen siteler açılır. Aile profili kumar, şiddet, dolandırıcılık ve zararlı yazılım barındıran siteleri engeller. Profil, internet sağlayıcının çağrı merkezi, uygulaması ya da SMS kanalıyla seçilir veya kapatılır. Filtrenin de sınırı var: Turkcell'in hizmet sayfasına göre sosyal ağ siteleri engellense bile bu ağlar uygulama üzerinden kullanılabiliyor. Filtre, çocukla konuşmanın yerini tutmaz. Yaşa göre ayarlar için ebeveyn rehberine bak.

Kaynaklar

• CISA: Secure Our World, herkes için dört temel önlem
• CISA: Güçlü parola kullan
• UNICEF Türkiye: Siber zorbalık nedir ve nasıl önlenir
• Amerikan Pediatri Akademisi (HealthyChildren): Aile medya planı nasıl yapılır
• Mevzuat Bilgi Sistemi: 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, madde 3