Kimlik Doğrulama ve Yetkilendirme Farkı: Authentication ve Authorization
Kimlik doğrulama ve yetkilendirme farkını otel kartı benzetmesi, tablo, 401 ile 403 kodları ve kurgu bir IDOR örneğiyle öğren, sınavda da net yaz.
Kimlik doğrulama ve yetkilendirme farkı tek cümleyle şu: kimlik doğrulama (authentication) "sen kimsin?" sorusunu, yetkilendirme (authorization) "bunu yapmaya iznin var mı?" sorusunu yanıtlar. Sistem önce kim olduğunu kanıtlamanı ister. Sonra her istekte o kimliğin neyi görebileceğine ve değiştirebileceğine karar verir. Yetkilendirmeyi unutan uygulama, kimliğini doğru bildiği kişiye yanlış kapıyı açar.
Kimlik doğrulama ve yetkilendirme farkı nedir?
Kimlik doğrulama kim olduğunu kanıtlama sürecidir. Yetkilendirme ise o kimliğe hangi işlemlere izin verildiğine karar verme sürecidir. Bir otelde ikisini art arda yaşarsın. Resepsiyondaki görevli kimliğine bakar ve rezervasyonla eşleştirir. Bu kimlik doğrulamadır. Sonra sana bir oda kartı verir. Kart 304 numaralı odayı ve kahvaltı salonunu açar, 305'i ve mutfağı açmaz. Bu da yetkilendirmedir.
Benzetmenin asıl dersi şu: resepsiyondan geçmiş olman her kapıyı açabileceğin anlamına gelmez. Her kapı kendi sorusunu sorar. Web uygulamasında da giriş yapmış olmak yalnız başlangıçtır.
| Kimlik doğrulama (authentication) | Yetkilendirme (authorization) | |
|---|---|---|
| Sorduğu soru | Sen kimsin? | Bunu yapmaya iznin var mı? |
| Ne zaman çalışır | Önce, girişte (sonra token ya da çerez kontrol edilir) | Sonra, her kayıt ve işlem için |
| Neye bakar | Parola, kod, passkey, biyometri | Rol, kayıt sahipliği, öznitelik, kural |
| Kullanıcı görür mü | Evet, giriş ekranında | Çoğu zaman hayır, arka planda çalışır |
| Kim belirler | Kanıtı sen sunarsın | İzinleri sistem yöneticisi ve kurallar belirler |
| Başarısız olunca | HTTP 401 | HTTP 403 ya da 404 |
| Kısaltma | AuthN | AuthZ |
| Okul örneği | Numaran ve şifrenle not sistemine girersin | Yalnız kendi notlarını görürsün, not giremezsin |
Türkiye'den gündelik bir örnek e-Devlet Kapısı. Giriş sayfası Kasım 2026 itibarıyla e-Devlet şifresi, elektronik imza, mobil imza, T.C. kimlik kartı ve internet bankacılığı seçeneklerini sunuyor. Bunların hepsi kimlik doğrulama yöntemidir. İçeri girdikten sonra yalnız kendi kayıtlarını görmen ise yetkilendirmenin işidir. İnternet bankacılığıyla girdiğinde kimliğini bankan doğrular, e-Devlet bu sonuca güvenir. Kimlik doğrulamayı güvenilen başka bir sisteme bırakmak, aşağıda göreceğin OpenID Connect'in de temel fikridir.
Authentication ve authorization farkı: 401 ile 403 neden karışır?
İngilizce kaynaklardaki authentication kimlik doğrulama, authorization yetkilendirme demektir. Kısaca AuthN ve AuthZ yazılır. Microsoft'un Türkçe belgesi de aynı ayrımı yapar: kimlik doğrulama söylediğin kişi olduğunu kanıtlamak, yetkilendirme kimliği doğrulanmış tarafa bir şey yapma izni vermektir.
Karışıklığın büyük kısmı HTTP durum kodlarından gelir. RFC 9110 şöyle tanımlar:
- 401 Unauthorized: İstek, hedef kaynak için geçerli kimlik bilgisi taşımıyor. Adı "yetkisiz" olsa da anlamı "seni tanımıyorum"dur. Sunucu bu yanıtla birlikte bir WWW-Authenticate başlığı göndermek zorundadır.
- 403 Forbidden: Sunucu isteği anladı ama yerine getirmeyi reddediyor. Kimlik bilgisi gönderildiyse sunucu onu bu erişim için yetersiz buluyor. Yani "seni tanıyorum ama buna iznin yok."
- 404 Not Found: Aynı standarda göre, yasaklı bir kaynağın varlığını gizlemek isteyen sunucu 403 yerine bunu dönebilir.
Kısa kural: 401 kimlik doğrulama hatası, 403 yetkilendirme hatasıdır. Başkasına ait bir kaydı isteyen kullanıcıya 404 dönmek, o kaydın var olduğunu da sızdırmaz.
Bu yanıtları kendi gözünle görmek için Saha'daki Yetkisiz Kapı görevini aç. Kurgu bir filo şirketinin REST API'sinde sana bir test hesabı verilir. Token almadan kayıt istersen 401, yönetici ucunu erken denersen 403 görürsün. Token'ı aldıktan sonra JWT gövdesini çözüp rolünün "user" olduğunu okursun. Asıl bulgu, kimliği doğrulayan ama kaydın sahibini sormayan uçtur. Görev tarayıcıda açılan bir terminalde çalışır, kurulum gerektirmez ve ücretsizdir.
Kimlik doğrulama ile yetkilendirme karışınca hangi açıklar çıkar?
Sık görülen hata, kimlik doğrulamayı yetkilendirme sanmaktır. Geliştirici "bu uca yalnız giriş yapan girebilir" kuralını koyar ve işin bittiğini düşünür. Oysa giriş yapan her kullanıcı aynı kayıtları görmemelidir. OWASP Top 10 2025 listesinde Broken Access Control (bozuk erişim denetimi) birinci sırada. OWASP, test edilen uygulamaların yüzde 100'ünde bir tür erişim denetimi hatası bulunduğunu yazıyor.
Kurgu bir örnek düşün. 1407 numaralı kullanıcı kendi siparişini açıyor:
GET /v1/siparisler/5820 HTTP/1.1 Host: api.example.com Authorization: Bearer <1407 numaralı kullanıcının geçerli token'ı>
Sunucu token'ı doğruluyor ve siparişi döndürüyor. Kullanıcı sipariş numarasını 5821 yapınca da 200 yanıtı geliyor, ama bu sipariş başka birine ait. Kimlik doğrulama çalıştı. Yetkilendirme hiç sorulmadı. Bu açığın adı IDOR. Türlerini ve gerçek vakaları IDOR nedir yazısında bulabilirsin.
İki karışıklık daha sık görülür:
- Yetkisiz uç nokta: /v1/yonetim/ozet gibi bir yönetici ucu giriş ister ama rol sormaz. Sıradan kullanıcı adresi API belgesinde görürse çağırabilir. OWASP bunu yönetici sayfasına zorla gezinme (forced browsing) örneğiyle anlatır.
- İstemcide yapılan kontrol: Arayüz "Sil" düğmesini yalnız yöneticiye gösterir, ama sunucu silme isteğini kimden geldiğine bakmadan uygular. OWASP Yetkilendirme Kopya Kâğıdı bunu açıkça yazar: istemci tarafındaki erişim kontrolüne asla güvenme.
API'lerde bu hataların karşılığı nesne düzeyi (API1) ve fonksiyon düzeyi (API5) yetkilendirme hatalarıdır. Kimlik doğrulamanın kendi hataları API2 başlığında durur. Hepsinin özeti OWASP API Top 10 Türkçe yazısında.
Düzeltmede iki soru kodda ayrı satırlar olarak görünmelidir:
@app.get("/v1/siparisler/<int:siparis_id>")
@giris_gerekli # kimlik doğrulama: token geçerli mi?
def siparis_getir(siparis_id):
# yetkilendirme: bu sipariş oturumdaki kullanıcıya mı ait?
siparis = Siparis.bul(id=siparis_id, sahip_id=g.kullanici.id)
if siparis is None:
abort(404) # yok da olsa başkasının da olsa aynı yanıt
return siparis.json()
Kimlik doğrulama faktörleri nelerdir?
Kimlik doğrulama, kim olduğunu bir ya da daha fazla kanıtla göstermektir. NIST'in dijital kimlik rehberi SP 800-63B-4 bu kanıtları üç faktör türüne ayırır:
| Faktör | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| Bildiğin bir şey | Aklında tuttuğun gizli bilgi | Parola, PIN |
| Sahip olduğun bir şey | Elindeki cihaz ya da anahtar | Telefondaki doğrulama uygulaması, donanım güvenlik anahtarı, kimlik kartındaki çip |
| Olduğun bir şey | Vücuduna ait bir özellik | Parmak izi, yüz |
Çok faktörlü kimlik doğrulama (MFA), farklı türden en az iki faktör ister. İki ayrı parola sormak MFA değildir, çünkü ikisi de "bildiğin" türündendir. NIST biyometriyi tek başına bir doğrulayıcı saymaz. Parmak izi, telefon gibi fiziksel bir doğrulayıcıyla birlikte kullanılır. Bir siteye passkey ile girerken telefonun parmak izini sorduğunda arka planda bu olur: telefon "sahip olduğun", parmak izi "olduğun" faktördür.
Bir noktayı karıştırma. MFA kimlik doğrulamayı güçlendirir, yetkilendirmeye dokunmaz. İki adımlı doğrulama açık bir hesapla giren kullanıcı da kontrolsüz bir uçta başkasının kaydını okuyabilir. Hangi yöntemin ne kadar güçlü olduğunu iki adımlı doğrulama (2FA) rehberinde, parolasız girişin nasıl kurulduğunu passkey nedir yazısında bulabilirsin.
Yetkilendirme nasıl yapılır: rol mü, öznitelik mi?
Yetkilendirme, kimliği doğrulanmış kullanıcının isteğini kurallarla karşılaştırıp izin ya da ret kararı vermektir. Kuralları yazmanın üç yaygın modeli var:
- Rol tabanlı erişim denetimi (RBAC): İzinler rollere, roller kişilere verilir. Kurgu bir okul sisteminde "öğrenci" not görür, "öğretmen" not girer, "müdür" raporu onaylar. Anlaması ve denetlemesi kolaydır.
- Öznitelik tabanlı erişim denetimi (ABAC): Karar kişinin, kaynağın ve ortamın özelliklerine göre verilir. NIST SP 800-162 tanımına göre kişinin, kaynağın, istenen işlemin ve gerekirse ortamın öznitelikleri kurallarla karşılaştırılır, izin kararı buna göre verilir. Örnek kural: "Öğretmen yalnız kendi şubesinin notunu, yalnız not giriş dönemi açıkken değiştirebilir."
- İlişki tabanlı erişim denetimi (ReBAC): Karar, kişiyle kaynak arasındaki ilişkiye bakar. "Bu belgeyi sahibi ve sahibinin paylaştığı kişiler açabilir" kuralı buna örnektir.
| Model | Karar neye dayanır | Güçlü yanı | Zayıf yanı |
|---|---|---|---|
| RBAC | Kullanıcının rolü | Basit, kolay denetlenir | Kayıt düzeyinde karar zor, roller çoğalır |
| ABAC | Kişi, kaynak ve ortam öznitelikleri | İnce ayar, saat ve cihaz gibi koşullar | Kuralı yazmak ve test etmek emek ister |
| ReBAC | Kişi ile kaynak arasındaki ilişki | Paylaşım ve ekip yapısına uyar | İlişki ağı büyüdükçe karmaşıklaşır |
OWASP Yetkilendirme Kopya Kâğıdı, uygulama geliştirirken ABAC ve ReBAC modellerinin genellikle RBAC modeline tercih edilmesini önerir. Gerekçeleri arasında ince ayarlı kural yazabilmek, büyük sistemlerde rol kontrollerinin kolayca atlanması ve rol sayısının zamanla patlaması (role explosion) var. Hangi modeli seçersen seç, üç ilke değişmez: en az yetki, varsayılan olarak reddetme ve her istekte sunucu tarafında kontrol. Bu düşüncenin kurum ağına yayılmış hâlini Zero Trust (sıfır güven) yazısında okuyabilirsin.
Oturum, token ve OAuth bu işin neresinde?
Oturum ve token, kimlik doğrulamanın sonucunu sonraki isteklere taşır. Parolanı her tıklamada yeniden sormamak için sunucu girişten sonra sana bir oturum çerezi ya da erişim token'ı verir. Tarayıcın bunu her istekte geri gönderir. Bu yüzden oturum çerezi çalınırsa saldırgan parolanı bilmeden senin yerine geçebilir. Ayrıntısı çerez nedir yazısında.
JWT biçimindeki token'larda sık bir yanılgı var. Çoğu JWT'nin gövdesi şifreli değildir, yalnız base64url ile kodlanmıştır. İçindeki "role": "user" alanını herkes okuyabilir. İmza içeriği gizlemez, yalnız değiştirilmediğini kanıtlar. Gövdede rol bilgisinin olması da yetkilendirmeyi bitirmez. Token "bu kişi 1407" der, "5821 numaralı sipariş 1407'ye ait" demez. O soruyu her istekte sunucu sormalıdır.
OAuth 2.0 bu işin en sık karıştırılan parçalarından biridir. RFC 6749, OAuth 2.0'ı bir yetkilendirme çerçevesi olarak tanımlar. Bir uygulamanın, senin onayınla, başka bir hizmetteki verine sınırlı erişim almasını sağlar. Bir takvim uygulamasının e-posta hesabındaki etkinlikleri okumasına izin verdiğinde arka planda çoğu zaman OAuth çalışır.
"Google ile giriş yap" düğmesi ise kimlik doğrulama işidir. Bu akış genellikle OAuth 2.0'ın üzerine kurulan OpenID Connect ile yapılır. OpenID Connect, kullanıcının kim olduğunu ayrı bir ID Token içinde taşır. OAuth topluluğunun sitesi de net uyarır: OAuth 2.0 bir kimlik doğrulama protokolü değildir. Elinde bir erişim token'ı olması, kullanıcının o an kimliğini doğruladığını tek başına kanıtlamaz.
Sınavda kimlik doğrulama ve yetkilendirme farkı nasıl yazılır?
Bu fark, yazılım ve güvenlik derslerinde kısa cevap sorusu olarak karşına çıkabilir. Dört cümlelik bir cevap yeterli olur:
Kimlik doğrulama (authentication), kullanıcının iddia ettiği kişi olduğunu parola, tek kullanımlık kod ya da biyometri gibi faktörlerle kanıtlama sürecidir. Yetkilendirme (authorization), kimliği doğrulanmış kullanıcının hangi kaynakta hangi işlemi yapabileceğine karar verme sürecidir. Kimlik doğrulama önce ve genellikle girişte yapılır, yetkilendirme her istekte tekrarlanır. Örneğin öğrenci bilgi sistemine şifreyle girmek kimlik doğrulama, yalnız kendi notlarını görebilmek yetkilendirmedir.
Cevabı güçlendiren eklemeler:
- Hata kodları: 401 kimlik doğrulama, 403 yetkilendirme hatasıdır.
- Faktörler: bildiğin, sahip olduğun ve olduğun şey. MFA farklı türden en az iki faktör ister.
- Modeller: RBAC role, ABAC özniteliğe bakar.
- Protokoller: OAuth 2.0 yetkilendirme, OpenID Connect kimlik doğrulama içindir.
Geliştirici olarak ikisini nasıl doğru kurarsın?
İkisini ayrı katmanlar olarak tasarlarsın ve her istekte ikisini de sorarsın. Kontrol listesi:
- Kimlik doğrulamayı sıfırdan yazma. Denetlenmiş bir kütüphane ya da kimlik sağlayıcı kullan. MFA ve passkey desteğini aç.
- Her uçta iki soruyu ayrı sor. Token geçerli mi? Bu kullanıcı bu kayıtta bu işlemi yapabilir mi?
- Varsayılan olarak reddet. Herkese açık sayfalar dışında, kural yoksa cevap "hayır" olsun.
- Kuralları bir merkezde topla. Her uçta yeniden yazılan kontrol bir gün bir uçta unutulur.
- Sahipliği sorguya koy. Kaydı çekip sonra bakmak yerine sorguyu baştan oturumdaki kullanıcıyla sınırla.
- Doğru kodu dön. Kimlik yoksa 401, izin yoksa 403, kaydın varlığını gizlemek istiyorsan 404.
- Yetki hatalarını günlüğe yaz ve test et. Her rol için "görmeli" ve "görmemeli" testleri yaz. Yetki matrisinin nasıl kurulduğu IDOR yazısında anlatılıyor.
Web güvenliğini temelden çalışmak istersen tarayıcıda çalışan ücretsiz siber güvenlik eğitimi sayfasındaki derslerle ilerleyebilirsin.
Kaynaklar
Sık sorulan sorular
Authentication ve authorization farkı nedir?
Authentication, Türkçesiyle kimlik doğrulama, kullanıcının kim olduğunu parola, tek kullanımlık kod ya da passkey gibi kanıtlarla doğrular. Authorization, yani yetkilendirme, kimliği doğrulanmış kullanıcının hangi kaynakta hangi işlemi yapabileceğine karar verir. Önce authentication yapılır, authorization her istekte yeniden sorulur. İngilizce kaynaklarda kısaca AuthN ve AuthZ olarak yazılır.
401 ile 403 hatası arasındaki fark nedir?
401 Unauthorized, isteğin geçerli kimlik bilgisi taşımadığını söyler, yani sunucu seni tanımıyor. 403 Forbidden, sunucunun isteği anladığını ama bu işleme izin vermediğini söyler. Kısaca 401 kimlik doğrulama, 403 yetkilendirme hatasıdır. Sunucu yasaklı bir kaydın var olduğunu gizlemek isterse RFC 9110'a göre 403 yerine 404 de dönebilir.
OAuth kimlik doğrulama mı, yetkilendirme mi?
OAuth 2.0 bir yetkilendirme çerçevesidir. Bir uygulamanın, senin onayınla, başka bir hizmetteki verine sınırlı erişim almasını sağlar. Google ile giriş yap gibi kimlik doğrulama akışları ise genellikle OAuth 2.0 üzerine kurulan OpenID Connect ile çalışır. OpenID Connect, kullanıcının kim olduğunu ayrı bir ID Token içinde bildirir.
RBAC ile ABAC arasındaki fark nedir?
RBAC, yani rol tabanlı erişim denetimi, izni kullanıcının rolüne göre verir: öğrenci, öğretmen, yönetici gibi. ABAC, yani öznitelik tabanlı erişim denetimi, kişinin, kaynağın ve ortamın özelliklerine bakar. Öğretmenin yalnız kendi şubesinin notunu, not dönemi açıkken değiştirebilmesi bir ABAC kuralıdır. ABAC daha ince ayar sağlar, ama kuralları yazmak daha çok emek ister.
İki adımlı doğrulama açıksa yetki açığı olmaz mı?
Olur. İki adımlı doğrulama yalnız kimlik doğrulamayı güçlendirir, yani hesabına başkasının girmesini zorlaştırır. Giriş yaptıktan sonra uygulamanın her istekte yetki kontrolü yapıp yapmadığıyla ilgisi yoktur. Sunucu kaydın sahibini sormuyorsa, MFA ile giriş yapmış bir kullanıcı da başkasının kaydını okuyabilir. Bu hatanın adı IDOR'dur.
- kimlik doğrulama
- yetkilendirme
- erişim denetimi
- OAuth
- API güvenliği
İlgili yazılar
- IDOR Nedir? Başkasının Verisine Erişim AçığıGüvenlik · 8 dk okuma
- OWASP API Top 10 Türkçe: API Güvenliği Riskleri (2023)Güvenli Yazılım · 6 dk okuma
- İki Adımlı Doğrulama (2FA) Nedir, Hangisi En Güvenli?Bireysel Güvenlik · 8 dk okuma
- Passkey Nedir? Şifresiz Giriş Nasıl Kurulur ve YedeklenirBireysel Güvenlik · 6 dk okuma